Stress regelt iedere vorm van inspanning die je nodig hebt om bedreigende situaties het hoofd te bieden. Naast overleven is het stresssysteem ook nodig voor het gewone leven. Je hebt stress nodig bij het slapen en wakker worden, opstaan, ademen, eten en bewegen. Het stresssysteem zorgt namelijk voor energie. En er is altijd wel ergens energie voor nodig.
Het stresssysteem is betrokken bij iedere vorm van inspanning, dus ook bij leuke dingen zoals eten koken, een potje kaarten, een bergwandeling maken, met vrienden discussiëren etc.
Stress is functioneel en speelt een belangrijke rol in je lichaam. Een belangrijke taak van het stresssysteem is regelen dat er energie beschikbaar komt. Dat gebeurt 24/7, dus ook als we ons niet gestrest voelen. We kunnen het daarom misschien beter ons “energiesysteem” noemen.
Hoe je lichaam het energiesysteem regelt: het gaspedaal en de accu
Je lichaam regelt veel dingen automatisch, zonder dat je erover hoeft na te denken. Dit gebeurt via het autonome zenuwstelsel (energiesysteem). Dat zorgt ervoor dat belangrijke processen, zoals je hartslag, ademhaling en spijsvertering, altijd goed blijven werken – of je nu rustig ligt te ontspannen of een sprint trekt naar de bus.
Het autonome zenuwstelsel bestaat uit twee delen die samen zorgen voor de juiste balans tussen actie en herstel. Je kunt het vergelijken met een oplaadbare batterij: je gebruikt energie als dat nodig is, en daarna laad je weer op.
Het gaspedaal – energie gebruiken.
Als je iets actiefs doet, komt het systeem in actie dat zorgt voor energieverbruik. Dit noemen we hier het gaspedaal. Dat wordt bijvoorbeeld ingedrukt als je sport, schrikt, haast hebt, of veel nadenkt over iets waar je stress van krijgt. Het gaspedaal helpt je om te presteren of snel te reageren. Maar: als je het te lang ingedrukt houdt, raak je uitgeput.
De acculader – energie opladen.
Na activiteit is het tijd voor rust. Dan wordt je acculader geactiveerd. Die helpt je lichaam om weer bij te tanken: je hartslag daalt, je spieren ontspannen, afvalstoffen worden afgevoerd en je lichaam kan zichzelf herstellen. De acculader zorgt ervoor dat je op de lange termijn gezond blijft. Zonder deze oplaadmomenten raakt je batterij langzaam leeg.
De balans
Beide systemen – het gaspedaal én de acculader – heb je nodig. Ze wisselen elkaar steeds af, afhankelijk van wat je op dat moment nodig hebt. Het ene moment geef je gas, het andere moment laad je op. Zo blijf je in balans.
Overbelasting ontstaat niet doordat we teveel stress hebben. Het ontstaat doordat we te weinig rusten.
Ontspoorde mantelzorg
Mantelzorg komt voort uit betrokkenheid, loyaliteit en affectie. Ondanks deze goede intenties kan de zorg een punt bereiken waarop de mantelzorger het niet meer volhoudt. In sommige situaties kan dit leiden tot gedrag dat de mantelzorger zelf ook niet wenselijk vindt of herkent.
Onkunde en overbelasting als risicofactoren
Gebrek aan tijd, in combinatie met emotionele en/of fysieke belasting, kan leiden tot stress, vermoeidheid en uiteindelijk overbelasting. Daarnaast kan een gevoel van machteloosheid ontstaan, bijvoorbeeld wanneer de zorgvrager ongeneeslijk ziek is of wanneer ziekte gepaard gaat met ingrijpende gedrags- of persoonlijkheidsveranderingen.
Ook onvoldoende kennis of vaardigheden bij de mantelzorger kan een rol spelen. Wanneer iemand niet weet wat passende zorg is of hoe deze op een goede manier gegeven kan worden, bestaat het risico dat grenzen van verantwoorde zorg onbedoeld worden overschreden. De mantelzorger kan de zorgvrager dan, zonder kwade bedoelingen, verkeerd benaderen of behandelen. In zulke gevallen kan de situatie geleidelijk verschuiven van zorg naar verwaarlozing of inadequate zorg.
Nooit bewust of met slechte bedoelingen
Ontspoorde mantelzorg vindt niet doelbewust plaats en kan voorkomen bij mensen van alle leeftijden en in uiteenlopende gezinssituaties. Een voorbeeld is een jong gezin waarvan het leven ingrijpend verandert na een ernstig ongeluk waarbij de man hersenletsel oploopt. De partner krijgt te maken met de zorg voor haar kinderen, haar echtgenoot én met diens veranderde gedrag. De combinatie van verantwoordelijkheden blijkt te zwaar. Ze reageert prikkelbaar, spreekt haar man kortaf toe en het huishouden schiet erbij in. Niet uit onwil, maar door overbelasting.
Verschijningsvormen van ontspoorde mantelzorg
Ontspoorde mantelzorg kan zich op verschillende manieren manifesteren. In de praktijk is vaak sprake van een combinatie van vormen:
Ter ondersteuning van professionals heeft Movisie een stappenplan en een signalenkaart ontwikkeld voor het signaleren en aanpakken van (vermoedens van) ontspoorde mantelzorg. Dit stappenplan sluit aan bij de (Wet verplichte) Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, die sinds juli 2013 van kracht is. Deze wet verplicht organisaties en professionals in onder meer de (jeugd)gezondheidszorg, maatschappelijke ondersteuning, het onderwijs, kinderopvang, jeugdzorg en justitie om te werken met een meldcode wanneer signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling worden opgevangen.
Realisatie: Webdesign Alblasserwaard